EDUCATING RITA

SAHNE 1 - Rita Frank ile eğitimine başlar.

1. Rita sakar bir giriş yapar.

2. Frank Rita’yı farklı bir özel öğretmen bulması için ikna etmeye çalışır.

3. Frank’ın içki probleminden okuyucu haberdar olur.

Açılış sahnesinde bütün oyun için olduğu gibi Kuzey İngiltere’deki Victorian Üniversitesi’nin birinci katında bir odada geçer.

Perde kalktığında Frank’ı görürüz. 50 yaşlarındadır. Kitap rafları arasında gizili bir viski şişesi bulmaya çalışmaktadır. Frank, Rita’nın üye olduğu (enrol) Açık Öğretim Kursları için hevesli (enthusiasm) değildir.

İlk sahne Rita karakteriyle başlar. Rita kapıdan girerken sakarlık yapar, kapı kulpunu tıklatır ama içeri giremez. Yinede Frank Rita’nın azmini görmezlikten gelemez. Onda diğer öğrencilerde olmayan çekici bir tazelik vardır (breath of air).

Frank’ın duvarındaki çıplak ama dini tema içeren bir resim hakkında konuşurlarken Rita öğretmenine resmin erotik olduğunu düşünüp düşünmediğini sorar. Frank –“Sanırım öyle!” der. Rita ise –“Sanılacak bir şey yok şunun memelerine bak! (tit)” der. Bu tanıştıklarında oluşan tipik bir Rita ve Frank iletişimidir.

Sohbet konuları hemen değişir. Rita Frank’a bvir sigara ikram eder ve ölmekten korkan insanlardan bahseder. Bu Rita’ya aynı konuda şiirler hatırlatmaktadır. Frank hemen Rita’nın meşhur Welsh şair Dylan Thomas’tan söz ettiğini kabul eder ama Rita, çağdaş Liverpool yazarı Roger McGough’tan bahsetmektedir. Şaşırtıcı olmadan Frank kabul eder : -“Senin ima ettiğin bu kişiyi (actual piece) bildiğimi sanmıyorum”.

Rita’nın gerçek adının Susan olduğunu söyler. Rubyfruit Jungle romanının yazarından (Rita Mae Brown) çok etkilendiği için kendisini böyle tanıtmaktadır. Frank ise bu gibi romanlardan açıkçası etkilenmemiştir (impressed).

E.M.Forster hakkında, Rita’nın ve eğitimli sınıfın karşılaştırılması hakkında ve Yeats ile Rita’nın öğrenimi hakkında konuşurlar. Rita kuaförde çalışması hakkında, kendisi hakkında ve nasıl 26 yaşında kendisini başkalarına ayak uyduramayan olarak (out of step) hissetmesi hakkında anlatır. Herkes Rita’dan bir yere yerleşip yakın gelecekte çocuk sahibi olmasını beklerken O kendisini keşfetmek istemektedir. Kendisi için yeni bir kimlik yaratmak istemektedir. Hayatında yeni anlamlar aramaktadır ve Frank bu aramanın sonudur. Bu eğitim eksikliği ve edinme arzusu farklı şekillerde karşımıza çıkar. Örneğin Rita Frank’a “assonance”nin anlamını sorar (telaffuz benzerliği). Eğitim bir bakıma Rita için onun çalışan sınıf çevresinden kaçmaktır.

Bu sıkıntı verici (burdensome) sorumluluğun altına girmekten korkan ve ayrıca içki saatlerini azaltacak kurs saatleri yüzünden Frank Rita’ya özel öğretmen tercihini değiştirmesini söyler. Başlangıçta Rita dışarı çıkar ama sonra şu sözü söylemek için döner : -“Benim öğretmenim sensin, ve bana en iyi şekilde öğretmen için kan ağlayacaksın”. Frank bu yeni öğrencisiyle ilgili herhangi bir şüphesi olacaksa bunu fark etmek zorundadır. Rita ise iddiasını kanıtlamak için bir dahaki görüşmeye saçlarını kestirerek gelecektir.

Rita’nın gelişimi konusunda kendisini bulmak konusunda çaresizlikten deliye dönmüştür (desperate) ama nereden başlayacağını bilmemektedir. İsim değişikliliğinin önemli olduğunu hissetmektedir, böylece dikkatsiz gözlemciler bunu yüzeysel (superficial) göreceklerdir.

Rita’nın diliyle oyundaki komikliklerin kaynağı olan akademik yer ve zaman tamamen uyumsuzdur. Rita’nın şivesi ve lehçesi tamamen kendine özgüdür. Ve bilgi eksikliği çok fazladır. Frank’ın –“Yeats’i bilir misin?” sorusuna Rita, -“Şarap evi mi?” diye cevap verir”.

Oyun devam ettiği sürece Roger McGough çözümsel alkış almaya devam eder. Frank bu şairi önemsememesine rağmen Rita onun yeteneğinden etkilenmektedir. Oyunun sonunda dinleyici anlar ki Frank kendi şiirlerini yazmakta problemler yaşamaktadır ve hiçbir şeyi McGough kadar özgürce kaleme dökemeyecektir.

Frank’ın kendisine güven eksikliği duyması Rita’yı başka bir öğretmen için ikna etmesinden bellidir. Dahası gece olacak kurs saati onun içki saatleriyle karışacaktır. Frank yüzleşeceği meydan okumaktan korkmaktadır. Onsuz devam edebilecek olan diğer öğrencileri gibi olmayan Rita, eğitimi için tamamen ona itimat (reliant) edecektir.

Sahnenin sonunda Rita Frank’ı “geriatric hippie (ihtiyar hippi)” olarak adlandırır. Bunun nedeni Frank’ın arkadaşlığında emniyet ve gizlilik hissetmesidir. Onun normal öğrencilerinin seviyesine gelmesi uzun zaman alacak olsa da Rita’nın Frank ile dostça ilişki kurması gelişimi açısından önemlidir.

SAHNE 2 – Rita’nın ilk dersi.

1. Frank Rita’nın E.M.Forster’a odaklanması için çaba göstermektedir.

2. Dinleyici Rita’nın önceki öğrenimi hakkında bilgi edinir.

3. Frank bozulan ilişkilerinin detaylarından bahseder.

Rita ikinci gelişinde kapı kolunu çevirir, çevirir ama içeri giremez. Sonunda Frank kapıyı açtığı zaman Rita ile karşılaşır. Rita buzuk kulpu onarmaya çalışmaktadır. Neden olarak da Frank’ın bunu yapmayacağını söyler.

Hikayenin bu kısmında Rita hedefine ulaşamamış (frustrated) ve ihtiyaçlarını karşılamamış (unfulfilled) hissetmektedir. Frank ise harika bir eğitim almış olmasına rağmen başarısız ilişkileri, alkol problemi ve şiirsel yaratıcılığı reddetmesi ile başarabileceklerinden korkmaktadır. Burada yazar Willy Russell eğitimin sadece mutluluğu ve kişisel başarıyı garantilemeyeceğini söylemektedir. Eğitim sadece Rita gibi kişilerin tercih yapabilme gücünü arttıracaktır.

İçeri girince Rita çevredeki objeleri gözlemler. Öğretmeninin zevklerini taktir eder, kendini yeni ortamına yakınlaştırmaya çalışır. Rita pencereden çimenliklere bakarken Frank’a gerçek, uygun öğrencilerinin çalışmak için oraya oturup oturmadığını sorar. Kendisinin “proper” bir öğrenci olmadığının farkındadır. Bu Rita’nın yeni ortamındaki güven eksikliğini göstermektedir ve ayrıca Üniversite eğitiminin gerçeklerini anlayabilmesi için çok fazla şey başarması gerektiğinin göstergesidir. Rita’nın adını değiştirmesiyle yeni bir kimlik arayışına ve gerçek kimliğinden uzaklaşma isteğine girişiminin farkına varırız. Rita’nın dili kullanımı yani kendi aksan ve lehçesi de onu çalışan sınıftan ve normal öğrencilerden ayırmaktadır. Bunların hepsi Rita’da güven eksikliğini arttırmaktadır. Rita çocukken duyduğu yatılı okul özleminden bahseder. Çocukluğunda bunu istemesindeki amaç pastane (tuckshop), amir kadın (matron) ve “prep” olarak hayal kurmasıydı. Kendi okulunda yaşadıkları, sıkılganlıkları, her yerde kırık camlar olması, bıçaklamalar ve kavgalar ve yırtık kitaplar ona hayal kırıklıkları getirmişti. İlk okulundan taştan bir oda (staffroom) olarak dalga geçmesine rağmen dinleyici bütün bunların altındaki ciddiyeti fark eder. İlk öğretmeninin eğitimleri için en iyisini çabalamasına rağmen akademik bir atmosfer olmadığından kendisini eğitime adayamadığından bahseder. Çalışma “whimp”ler için diye düşündüğünden okulu ciddiye alması için arkadaşlarından farklı olmaya ihtiyaç duyduğunu anlatır.

Yüzeysel olarak uygunluğa ihtiyacını anlatır : müzik, giysiler, “looking for a feller” onun deneyimlerinin tamamından öteye gitmemiştir. Dış görünüşünü değiştirmek için bir elbise alması kendisini bütünüyle değiştirmesi açısından onu yoldan saptırabilir (deflect). Bu nedenle sembolik olarak eski bir giysi giymiştir ve ilk sınavlarından geçene dek yenisini almayacaktır. Tamamen yeni bir insan olduğunda ise sadece eğitimli bir kadının üzerinde olabilecek giysiler giyecektir.

İlk dersleri, Rita’nın ilk gelişinde aldığı E.M.Forster’ın Rubyfruit Jungle romanı üzerinde yoğunlaşır. Bu romanı değerlendirirken Rita subjective anlamda cevaplar verir. Frank ise Rita’da eleştiri çıkarmasını sağlamasıyla sınavlarını geçebilecektir.

Frank Rita’dan zihnini disipline sokmasını ister. Rita ise derslerin gerçek amacına konsantre olmakta zorlanır. Bunun yerine Frank’ın yaşamını araştırmayı seçmektedir. Bu noktada Frank’ın bozulan evliliğini ve Julia ile yeni yaşamını öğreniriz. Ayrıca önceki şiir çalışmalarından ve güncel şiir yazma başarısızlıklarından da bahsedilir.

İki karakter de ruhlarını açarlar ama şu noktada gerilme (tension) olur : -“Rita neden bu nokta için 20 yıl önce çabalamadın?” sorusuna Rita kendisini şu gülünç karşılık ile kurtarır : -“Çünkü beni 6 yaşında kabul etmezlerdi”. Rita ve Frank arasında bir çekicilik ve yakınlık oluşur. Ama Rita bunu önemsiz göstermek için elinden geleni yapar. Bu sahne Frank’ın tekrar Rita’nın dikkatini Forster’ın romanına yoğunlaştırma çabası ile biter.

Will Russell Rita’nın okul günleri hikayesinden yola çıkarak eğitim temasını geliştirmeye başlar. Rita bir seferinde çok güzel bir kuş görür ama öğretmenine bundan bahsetmeye çekinir (refrain). Çünkü öğretmenin bu konuda bir paragraf isteyeceğini bilir. Burada kuş örneği Rita’nın durumuna benzerdir (analogy). Rita İngiliz edebiyatı sınavlarından geçmek için büyük işlerin güzelliğini taktir etmekten fazlasını yapmalıdır. Onları analiz edebilmeli ve fikirlerini yazıya dökebilmelidir.

Yazara göre Rita’nın kaba ve terbiyesiz komik ifadeleri Frank’ın ince nüktelerine (dry wit) uymayacaktır. Bu iki zıt stil birlikte iyi bir çalışma ortamı yaratacaktır.

SAHNE 3 – Frank’ın işi kesintiye uğrar.

1. Rita’nın ilk makale çalışması onun formal eğitimin kalıplarından nedenli uzak olduğunu gösterir.

2. Frank Rita’yı edebiyat konusundaki zevklerini geliştirmesi açısından onu ikna eder (persuade).

Rita, E.M.Forster’ın romanı Howards End’ın terimlerini kavramak için çabalıdır. Rita bu yazar için –“Bu Forster benim vuruşlarımın yarısını idare edemez.” Der ve Frank cevap olarak : -“İyi, o zaman bana kanıtla!” der. Bu cevap ilişkilerindeki gelişen yakınlığı yansıtmaktadır.

Daha sonra Frank, Rita’dan Howards End romanını o hafta okuduğu diğer iki romanla karşılaştırmasını ister. Rita’nın cevabı ise gelenekçi öğrenme gelişiminde onun bulunduğu zorlukları tasvir etmektedir.

Rita’nın Forster hakkındaki makalesi tamamen ünlü romancı Harold Robbins’i işaret etmektedir. Bu Frank’ı etkilemez. Frank Rita’nın edebiyat için kendi fikirlerini geliştirmesine önem vermektedir. Aksi taktirde Rita asla sınavlar için hazır olamayacaktır. Bu sahnenin sonunda Rita şu mesajı almıştır : -“Benim zihnim çöplük gibi, güzel bir temizliğe ihtiyacı var”.

Frank’ın Rita ve onun eğitimine karşı tavrı ilk zamanlar aldırmamasına rağmen sonradan pozitif olur. Aralarında bir zincir (bond) meydana gelir (emerge) ve bu ilişki ikisi içinde yararlıdır. Rita şiddetle arzu ettiği (crave) eğitime kavuşmuş ve Frank Rita’nın aşırı isteğiyle yeniden hayat bulmuştur.

Geçen haftanın dükkanda ölü gibi geçtiğini itiraf eden Rita 3 roman okumak için zaman bulmuştur. Ayrıca Rita makalelerini de burada yazmaktadır. Bunun nedeni evliliğinde her şeyin yolunda gitmeyişi, kocası Denny’nin onun çalışmalarını desteklemeyişidir.

Frank’ın yorumlarını anlayabilmek için kendine has tadı olan romanları okumaya devam eder. Rita görüşünü kendi diline koyabilmek için onun ne demek istediğini tamamen anlamalıdır. Oyunun kalanında Rita’nın zihinsel gelişimi onun dilsel gelişimi ile paralel ilerler.

SAHNE 4 – Rita’daki değişim.

1. Rita kursu zor bulur. Ayrıca kocası Denny’den destek alamaması durumu kötüleştirmektedir.

2. Rita’nın “Ibsen’s Peer Gynt” hakkında yazdığı deneme sadece bir satır uzunluğundadır, Frank Rita’ya denemeyi tekrar yazma fırsatı verir.

Rita sahnenin başında gelişinde bu onun ilk girişleri gibi sorunlu olmaz. İçeri yürür, kapıyı kapatır, ayakta kalır, ilk sahnelerindeki canlı hareketlerden uzaktır. Çalışmalarıyla uğraşırken, bu sefer Forster’ın romanı, karakteri tamamen gelişmeye ve değişmeye başlar. Aklı Forster’ın “only connect” terimi karşısında düşünmekten donup kalmıştır. Bu terim onu şaşırtmıştır. O an Frank ise Rita’nın yazdığı bir satırlık Peer Gynt makalesi ile meşguldür.

Bu noktada öğreniriz ki kocasından destek alamayan Rita ödevlerini dükkanda hazırlamaktadır. Hafta boyunca salon çok meşgul olduğundan Rita bütün fikirlerini kısa bir cevapta toplamıştır. Bu arada ev ortamı ile Rita’nın çalışmaları arasındaki anlaşmazlık daha açık ortaya çıkar. Beklide Denny Rita’nın eğitiminin onları ayıracağından korkmaktadır. Eğer böyleyse (ironic) eşinin çalışmasını desteklememekle aralarında daha büyük bir bölünmeye sebep olmaktadır.

Bir sınavda Frank Rita’ya şunu anlatır : Soruları cevaplamanın beklenen bir yolu eğer sınavı geçecek ise itaat etmektir (conform). İlkokulunda başarmak için çabalamayarak beklentileri yalancı çıkarmadığı gibi şimdi ise kendi dil tarzını ve cevaplarını teste uygulayarak sınav hazırlayanların beklentilerine uyum sağlamalıdır. Bu nedenle başarma fırsatını vermek için Frank, Rita’ya daha önemsenmiş bir cevap yazması için zaman verir.

Peer Gynt’teki yaşamın anlamını arama düşüncesi yüzünden Rita, aynı şeyi yapmak isteyen bir müşterisi hakkında düşüncesinden ayrılır. Çalışan sınıf kültürünü kaybetmek üzere göründüğünden böyle hislerin yaygın olduğunu söyler. Bunu kimsenin ifade edemeyeceği bir hastalığa benzetir ve kendi evliliğindeki olaylardan bağlar kurar. Bu düşünceleri teşhis ederken Frank, Rita’ya şunu söyler : -“Sen Forster’ın “only connect” terimiyle tam olarak ne ileri sürdüğünü yapıyorsun şuan!”.

Bu Rita için değerli bir ders olur. İlk çabasına göre ikinci Peer Gynt denemesi daha başarılı olur. Bu çalışması Rita’nın “proper1 bir öğrenci olmak yolunda ilerlediği destekler.

Frank Rita’yı değiştirmiş ve bir kalıba sokmuştur (mold). Onun karakteri büyük bir değişimden geçmektedir. Doğal konuşması bile değişmektedir. Denemelerin dili Rita’nın ki değildir. Denemelerin dili daha çok “proper” bir öğrenciye yakınlaşır. Bu noktada Rita’nın amacına ulaşmak üzere doğru adımlar attığına şahit oluruz.

SAHNE 5 – Denny kitapları yakar.

1. Rita, Denny’nin onun kitaplarını sinirle yaktığını açıklar.

2. Frank Rita’ya kursu bitirme fırsatı verir.

3. Dinleyici Frank’ın içki problemi ve artık şiir yazmaya yeteneği olmaması üzerine anlayış geliştirici bilgiler edinir.

Rita’nın, Denny’nin onun tekrar doğum kontrol hapları almaya başladığını öğrenip kitaplarını yakmasıyla evdeki problemleri artar (intensify). Yaptıklarının kendisini bulma olmasına rağmen bunun bir ilişki gibi göründüğünü belirtir. Rita, bunların altında kendisinin maddi krizinin kök olduğunu kabul eder. Rita değişmiştir ve Denny’nin evlendiği kızda gitmiştir.

Frank Rita’ya kursu bırakmak isteyip istemediğini sorar. Rita’nın hayır cevabında kuşkusu olmaz. Evliliğindeki problemler yerine Rita “Chekhov” hakkında konuşmayı tercih eder. Rita ona artık hayat verenin edebiyat olduğunu iddia eder.

Frank bu arada bir viski şişesi bulur ve ikisi için bardağa koyar. Onun alkol problemi işverenleri tarafından da bilinmektedir. Frank, bunun hoş karşılanmadığını ve tedbirli olup belirtileri gizlediğini ifade eder. Alkol kullanımı şiir yazmayı bırakmasıyla artmıştır. Ama Rita ile karşılaşmasıyla Frank buna bir son vermesi gerektiğini (got it wrong) anladığını söyler. Artık şiir yaratmak yerine edebiyat öğretiyordur.

Frank, şiir yazmayı bırakmasına neden olarak ilham (inspiration) eksikliğini gösterir. Dahası şiir tarzı eleştiriseldir. Şiirleri akademik stilinden ve sanatından o kadar etkilenmiştir ki gerçek yaşamdan yoksundur (devoid). Bütün yaşamını üniversite çevresinde eğitimle ilgili olduğundan yazıları zihni ve duygusuz (dry) hale gelmiştir.

Bu noktadaki paralellik Frank’ın kendi şiirlerini yorumlamasıyla Rita’yı eğitme çabası arasındadır. Şiirleri duygusal olarak kısır (barren) olduğu gibi Rita’yı da aynı yöne itmektedir. Rita eğitimli oldukça onun dili ve davranışları daha az göz alıcı (flamboyant) olmaktadır. Testlere kalpten ve doğal yollardan cevap vermektense onları zihnini kullanarak analiz etmeyi öğrenmiştir. Bu da karaktersiz ve soğuk bir yoldur. Akademik dünyada başarılı olması için Rita neşeyle izlediği yolu terk etmelidir. Böylelikle “proper1 öğrenci olacaktır.

Sahne Rita’nın Frank’ı “The Importance of being Earnest”ın amatör çalışmasını ziyaret etmesi için ikna etmesiyle sonlanır.

SAHNE 6 – Rita Macbeth’i görür.

1. Rita heyecanla kendisinin tiyatro ziyareti hakkında konuşur.

2. Sahne sırasında Rita bir müşterisini saç kurutucusunda bıraktığını hatırlar.

Frank’ın istirahatı sahnenin başında büyük bir heyecanla kapıdan fırlaması (burst) ile bozulur (shatter). Heyecanının nedeni bir gece önce izlediği profesyonel tiyatrodur. Macbeth hakkında konuşmak için can atmaktadır ama fikirlerini ifade etmekte zorlanır : “Wasn’t his wife a cow, eh?”.

Dinleyici artık Rita’nın akademik başarıyı yakalamakta iyiye gittiğinin farkındadır. Edebiyat içerikli konularda trajedi ile ilgili bilgi eksikliği açıkça belli olur. Rita bu yüzden edebiyatı kalbinden cevaplar. Frank sahnedeki karakterlere karşı eleştirici ve ayrı iken Rita kolay anlaşılmaz ama kendini adamış bulur. Hatta bir sahnede Macbeth’i uyarmak için bağırmıştır.

Frank Rita ile trajediyi tartışır. Rita Frank’ı bir sonraki gün olacak olan resim sergisine davet eder. Frank da Rita’yı partneri Julia tarafından düzenlenecek olan akşam partisine davet eder. Denny’de davetlidir ama Rita gelmeyeceğini savunur. Rita’nın güven eksikliği “Orada ne giymeliyim?” sorusuyla ortaya çıkar. Ayrıca bu eksiklik Rita’nın orada aptalca bir şey yapma korkusunda, yanlış şeyler söylemek hatta yanlış şarabı seçmek korkusunda karşımıza çıkar. Onun eğitimli kendisine güvenen kadına değişimi tamamlanmaktan çok uzaktır.

Oyun sırasında Rita kandi kendine bazı şeylerin farkına varır. Pencereden dışarı bakarak diğer öğrencileri görür. Hala onlardan biri olamadığını hisseder.

Oyundaki gülünçlüklerin çoğundaki kaynak Rita’nın dili kullanımıdır. Aniden işe dönmesi gerektiğini hatırladığında şunu söyler : -“Christ – müşterim. O sadece dalgalı saç (demi-wave) istemişti şimdi kızarmış gibi görünecek (frigging muppet)”.

SAHNE 7 – Rita Akşam Yemeği Partisine katılamaz.

1. Rita partiye neden katılamayacağını açıklar.

2. Rita Cumartesi akşamını ailesiyle barda geçirir.

Bu sahne Rita’nın gelişiminde esas bölümdür. Kendisine güveni sağlayamadığı veya partı için kapıdan geçmeye cesaret edemediğinden şimdi bunun nedenini açıklayacaktır. Nedenlerden biri Rita yanlış türde bir şarap getirmekten korkar.

Frank Rita’ta açıkça neden kendisi olamayacağını sorar. Cevap olarak Rita kendisi olmak istemediğini söyler. Başka biri olmak istiyordur. Kendisini onlara göre yarım hissediyordur. Kendisinin ortamında rahatsız olmakla birlikte Frank’ın ortamına uyum sağlayamayacağını düşünmektedir.

Bu parti daveti semboliktir. Yani Rita kendi dünyasından Frank’ınkine geçmek için kendisini hazır hissetmemektedir. Bu sahnede bu geçişi yapamaz çünkü dil kontrolüne sahip değildir, orta sınıf akademisinde kullanılan bilgi ve stillerden yoksundur.

Frank Rita’yı komik, zevkli, çekici olarak tanımlar ama Rita onun övgülerini reddeder. Rita komik olmak yerine Frank gibi ciddi konuşabilmek istiyordur.

Rita’nın tepkisi Frank’ın derslerini ziyaret etmek yerine kendi yaşamını idare etmek olur. Ailesinin eğlendiği Cumartesi Gecesi şarkı partisine gider ve annesini ağlarken görür. Annesine neden ağladığını sorar ve –“çünkü biz daha güzel şarkı söyleyebilirdik” cevabını alır. Rita bundan ders alır ve eğitimine devam etmeye karar verir.

Oyunun bu sahnesi çalışan sınıfın kültürü ile orta sınıfın kültürünü karşılaştırır. Rita’nın annesinin ağlaması mecazi (metaphorical) bir anlam taşır. Bu noktada hem Rita hem de annesinin hayatlarından memnun olmadığını anlarız.

SAHNE 8 – Rita Denny’i terk eder.

1. Rita kocasını terk ederek bavuluyla Frank’ın odasına girer.

2. Problemlerine rağmen derse normal şekliyle devam etmek ister.

3. Rita’nın yazdığı Macbeth denemesi üzerinde tartışırlar.

Rita Frank’a kocasının yaptığı ültimatomdan bahseder. Kocası ya ayrılmayı yada çalışmayı bırakıp kontrol haplarından vazgeçmesini söylemiştir. Ayrılmayı tercih eden Rita bavulu ile Frank’a gelmiştir. Rita kendi dairesini tutana kadar annesiyle kalmayı kararlaştırmıştır.

Bu şartlar altında, Frank derse devam etmeyi zor bulur. Rita ise daha önce Chekhov’da olduğu gibi Macbeth ödevini tartışmayı ister. Frank bu nedenle ödevi tartışırlar. Frank ödevi tamamen doğru sözlü (totaly honest) ve etkili (moving) bulur ama sınavı geçmesinde yetersizdir (wortless). Rita bunu nasıl değiştireceğini sorar, ama Frank bu konuda bir şey yapmak yapmak konusunda kararsızdır. Yinede Rita eşsiz (uniqueness) kalacak olsa bile değişmekte kesinlikle kararlıdır ve Frank’ın yardımına ihtiyacı olduğunu belirtir.

Rita’nın dayanıklılığı ve azmi (strength and determination) sahnenin sonunda göz yaşları içinde ödevi tekrar hazırlamaya karar vermesiyle belirir.

Rita’nın geğişen karakteri onun Susan kişiliğini çok çok arkada bırakmıştır. Evliliğini sona erdirmesi onun yeni hayatına son zincirdi ve şimdi Rita gelişimi için özgürdü. Denny için üzgün olamayız çünkü o kendi hayat tarzına ve çocuk arzusuna uygun bir eş bulabilir.

Frank Rita’yı tamamen değiştirmenin tamamen pozitif bir başarı için gerekli olmayabileceğini savunur. Rita’nın evliliğinin çökermesi Frank’ın özel ders vermesinin sonucudur. Bu nedenle Frank Rita’nın kendisini bulması diye tanımladığı şeyi onun kendi özelliklerini kaybetmesi olabilir diye hisseder. Dahası, Frank Rita’yı eğitirken onun enerjik karakterini bastırdığını, kalbi yerine zihninden yazmasını sağladığını hisseder.

EDUCATING RITA – BÖLÜM 2

SAHNE 1 – Rita yaz okulundan geri döner.

1. Rita yaz okulunda geçirdiği zamanı anlatır.

2. Frank Rita’ya yeni bir şairi tanıtmak ister ama Rita William Blake’yi zaten bilmektedir.

Birinci bölümden uzun bir zaman geçer. Frank tekrar şiir yazmaya başlar. Rita içeri girdiğinde çok farklı görünmektedir. Yine her zamanki gibi kapıdan fırlamıştır ama üzerinde yeni ikinci el giysiler vardır.

Rita’nın yaz okulundaki başarısı onun kendine güveni tazelediğinin göstergesidir. Sigarayı bırakmıştır. Trish adında yeni ev arkadaşı vardır. Rita ayrıca hayatının en güzel zamanlarını yaşadığını söyler.

Rita’nın değişimi konuşma tarzından, yeni arkadaşlarından ve giysilerinden bellidir. Rita’da bu değişimler Frank’ın kendini daha az önemsiz hissetmesine yol açar. Örneğin, Rita’nın William Blake’yi tanıması artık öğrenimi için Frank’a bağlı olmadığını gösterir.

Frank ise kötü zamanlar geçirmiştir. Yazın sevgilisi Julia onu terk etmiştir. Sonra tekrar dönmesine rağmen Frank’ın alkol sorunu artmıştır.

Dahası, Rita Frank’a bir kalem hediye ederken –“Sadece şiir için kullanılmalı” der. Bu ise Frank’a şiirdeki başarısızlıklarını hatırlatır. Rita Frank’ı ıslah etmeye çalışmaktadır ama Frank Rita’daki bu etkinin geçici olduğunun ve bütün öğrencileri gibi Rita’nın da ayrılmasının kaçınılmaz (inevitable) olduğunun farkındadır.

Konuyu değiştirmek için Frank Rita’ya yeni bir şair tanıtmak ister. Ama yaz okulundan William Blake’yi zaten bildiğini öğrenince şaşırır. Rita ezberden bir şiir okur ve Blake’in ders konularında olmamasına rağmen, yaz okulundaki öğretmenlerinden birinin Blake delisi olduğunu ve artık onun şiirlerini okumaktan bıktığını açıklar.

Rita’nın dili kullanımı da değişmiştir. Frank’a bir öğretmeniyle aralarında geçen diyalogu anlatır. Öğretmeni ona Frelinghetti’yi sevip sevmediğini sorduğunda eski Rita’nın –“sadece Parmıcan peyniri ile” diyeceğini ama yeni Rita’nın bu soruya daha kontrollü ve ciddi bir cevap verdiğini açıklar : Tam olarak Amerikan şairlerine çok yakın değilim. Ayrıca analogy, parody, tragedy gibi kelimeleri de kullanır.

Frank üniversitedeki edebiyatçılık görevinden sıkılmıştır. Bunun nedeni görevinde az yaratıcılık ve memnuniyet olmasıdır. Bütün bunlardan önemlisi Julia ile ilişkisi durgunlaşmıştır.

Rita’nın bu yeni güven dolu ve bilgin kişiliği Frank ile ilişkilerini olumsuz etkileyecektir. Frank’ın Rita’ya ilgisi ilk bölümdeki gibi değildir. Ayrıca Rita’nın diğer kurs öğretmenleriyle iyi ilişkiler kurması Frank’ta kıskançlık ve emniyetsizlik (insecurity) hissini uyandırır.

SAHNE 2 – Rita “proper” bir öğrenci olmuştur.

1. Rita daha taklitçi (affected) bir sesle konuşmaya başlar.

2. Rita diğer öğrencilerle çimlere oturup cesaretlendiğini anlatır.

3. Frank Rita’nın diğer öğrencilerle birlikte Güney Fransa’ya davet edildiğini öğrenir.

Rita ders için geç kalmıştır. Kendisinin daha düzgün konuşmak dediği taklitçi bir sesle konuşur. Trish ona –“güzel edebiyatı çirkin bir sesle konuşmanın etkisi olmayacağını” söylemiştir. Frank ise Rita’ta çirkin bir sesi olmadığını hiçte olmadığını söyler. Ona kendisi olmasını söyler ama Rita eğitime başlamasının bir nedeninin de kendisi olmak istemediği olduğunu belirtir. Trish Rita’nın yaşamında daha etkili olmaya başlamıştır. Rita için bir modeldir.

Yaz okulundaki başarısını ve kendine güveni kazanan Rita ilk defa normal öğrencilerle aynı ortamda bulunmuştur ve onların o kadar da kusursuz olmadıklarını fark etmiştir. Rita ayrıca diğer öğrencilerle yaptığı D.H.Lawrence hakkındaki tartışmayı kazanmıştır. Bu Rita’nın davranış ve güven duygusunda gelişim sağlamıştır.

Rita ayrıca okuldan Tiger adında bir öğrencinin kendisini Güney Fransa’ya davet ettiğini söyler. Diğer öğrenciler de davetlidir. Frank Rita’nın gitmemesi için bahaneler uydurur. Frank kıskanmıştır ve Rita şok olur ve bunun komik olduğunu söyler. Frank Rita’nın ödevlerinden birine döner ve bu ödevin diğer öğrencilerin ödevlerinden farklı görülemeyeceğini söyler.

Rita sonunda başarmıştır artık kendisini akademik ortama rahatlıkla katabilir ve artık kendisini “half-caste” yarı yolda olarak tanımlamaz.

SAHNE 3 – Frank içkiyi fazla kaçırır.

1. Frank alkol probleminin onu nasıl üniversite otoriteleriyle başını derde soktuğunu anlatır.

2. Rita ve Frank tartışırlar.

Sahne Rita ile açılır, Frank ise sarhoştur. Frank’ın sarhoş olarak kürsüden devrilmesi bazı öğrencilerce rapor edilmiştir. Üniversite otoriteleri Frank’ı işten kovmamışlardır fakat oku yoldan çıkarmak için yurtdışında ücretli izin yapmasına karar vermişlerdir (sabbatical).

Şimdi Frank Rita’nın eskiden kullandığı dile yakınlaşır, (completely off my cake). Sahnenin başında küfreder, oyunun başındaki Rita’nın hatırası için onun okuduğu kitapları okur.

Rita dersleri bir haftalığına ertelemeye hazırdır ama Frank onu William Blake ödevi hakkında bir sohbet ile meşgul eder. Bu ödevin bir sınavdan iyi not alacağını kabul eder (concede) ama Frank ödevi sevmemiştir çünkü hiç kişisel değildir (impersonal). Rita bu konuda şikayetçidir çünkü Frank en başında ondan objective yazmasını istemişti. Rita’yı eğiterek Frank onu değiştirmiştir ama bir taraftan da eski Riya’yı özlemektedir. Rita eğitimli oldukça Frank’ın nefes veren (breath of air) dediği kız kaybolmaktadır. Denny de bu nedenle rita’dan ayrılmıştır. Bu noktada Denny ve Frank arasında paralellik vardır.

İkili arasındaki sohbet tartışmaya dönüşür. Rita, ilk zamanlara göre Frank’a daha az ihtiyaç duyduğunun farkındadır. Ayrıca ilişkilerinin yok olması kaçınılmazdır. Frank her zaman Rita’nın kendisine belli bir süre için ihtiyacı olacağının farkındaydı (perceived) ama bu Frank’ın içindeki patlamayı küçültmez.

SAHNE 4 – Rita meslek değiştirir.

1. Frank’ın içki problemi daha da kötüleşir.

2. Frank Tiger’i kıskanır ve Rita’yı kaybetmekten korkmaktadır.

3. Frank Rita’ya analiz etmesi için şiirini verir.

Rita ders için geç kalınca Frank çalıştığı yer olan kuaförü arar ama sadece Rita’nın işten ayrıldığını öğrenebilir. Frank Rita’ya neden bunu yaptığını ve neden kendisini haberdar etmediğini sorar. Rita cevap olarak alakasız saçmalıklar (irrelevant rubbish) yerine önemli olan şeyler hakkında konuşmak gerektiğini söyler. İş değiştirmek Rita’nın tamamen yeni olan karakterine başkalaşımının (metamorphosis) bir parçasıdır. Adı ve kendi sesini değiştirme çabası gibi bu da eski varlığını tamamen geçmişe gömme çabasıdır.

Frank Rita’ya Bay Tyson’un (Tiger) onun gece kulübünde müşterisi olup olmadığını sorar. Rita Tiger ve arkadaşlarının büyüleyici olduğunu kabul eder. Rita onunla bulunmaktan zevk alır çünkü hayat doludur. Frank’ın Tiger üzerindeki kıskançlığı onu endişeli ve tam olarak okul öğrencisi gibi gösterir. Bunun nedeni Frank’ın Rita’yı kaybetmek üzere olduğunu hissetmesi olabilir. Frank –“Belki artık buraya gelerek zamanını boşa harcamazsın” der. Alkol bu sahnede de rol alır ve Frank’ın tepkisini büyütür.

Frank Rita’ya derslere artık gelmesinin sıkıcı olabileceğini ve daha fazla zaman harcamaktan hoşlanmayacağını söyler. Rita’nın cevabı ise vurguludur. –“Tanrı aşkına! Ben dersleri bırakmak istemiyorum, Gelmek zorundayım. Sınavlarım ne olacak?”

Oyun esnasında Frank viskisini içerken Rita ona açık sözle şunu söyler : Eğer içmeyi bırakırsa nerede çalışıp çalışmadığı konusu yerine daha önemli şeyler hakkında konuşabilecekler ve derslere katılmak daha anlamlı olacaktır”.

Rita’nın açıkça ve dürüstçe değerlendirme yapıp yapmayacağını anlamak için bir sonraki haftaya ödev olarak Frank kendi şiirlerinden birini verir. Objective, eleştirisel, duygusal olmayan bir cevap yazmasını ister. Frank’ın korkusu Rita’nın, küçük gördüğü diğer öğrencileri gibi soğuk ve öznesel bir hale gelmesidir.

SAHNE 5 – Rita Frank’a şiiri hakkındaki fikirlerini açıklar.

1. Rita Frank’ın şiirine övgü dolu sözler söyler.

2. Frank Rita’yı ve fikirlerini değersiz bulur.

3. İlişkileri sona doğru ilerler.

Rita ev arkadaşı ile birlikte Frank’ın şiirlerini okumak için geç saatlere kadar kalır. Ertesi gün üniversitede Frank’ın odasına geldiğinde şiirlerini övmeye başlar. Şiirleri göz alıcı (brilliant), esprili (witty), derin anlamlar içeren (profound) ve birçok üsluba sahip (full of styles) bulmuştur. Ama Frank’ın cevabı şöyle olur : -“Bu zeki ve eğlenceli kinayeler benim için değersizdir, bu yaygın düşünce herhangi biri tarafından da tanımlanabilirdi”. Frank ayrıca Rita ilk geldiğinde de bu şeyleri söyleyeceğini savunur. Frank, Frankenstein’ın yazarı Mary Shelley gibi kendi canavarını yarattığını hissetmektedir. Odasına nefes veren Rita sonsuza dek gitmiştir. Frank kendi şiirlerini gösterişli (pretentious), karaktersiz ve tarzsız bulur ve onları bu kadar öven yeni Rita’nın da aynı özelliklere sahip olduğunu savunur.

Onuru kırılan (insulted) Rita odadan ayrılırken artık Frank’a ihtiyacı olmadığını ve bir oda dolusu kitabın eğitimi için yeterli olacağını söyler. Artık ne giyeceğini, hangi şarabı seçeceğini, hangi kitabı okuyacağını, hangi oyunları izleyeceğini bilmektedir. Bunları önemsiz bulan Frank Rita’ya bir kültür ve yeni bir şarkı bulup bulamadığını sorar. Burada şarkı alternatif ve daha iyi bir hayat tarzını ima etmektedir. Frank Rita’nın daha iyi yeni bir şey bulduğu konusunda hem fikir değildir.

Rita ayrılırken, Frank onu “Rita” diye isimlendirmesine güler. Artık kimsenin onu “Rita” diye isimlendirmediğini söyler. O saçmalığı bırakmıştır (pretentious crap).

Rita farklı olmak için çabalarken kendisini bulmuştur. İsim değişikliği bunu ima etmektedir. Artık farklı bir isim arkasında saklanmaya ihtiyacı yoktur ve “Susan” olduğunu benimser. Frank’ın onu Rita diye çağırması ise hala onun kendisini bulamadığını hissetmesindendir.

SAHNE 6 – Frank Rita’nın çalıştığı gece kulübünü arar.

Zaman akmaktadır ve Frank sınavı hatırlatmak için Rita/Susan’ı arar.

Bu kısa sahne bir telefon görüşmesiyle başlar, Frank gece kulübünü sarhoş bir halde arar ve Rita’yı sınava yazdırdığını söyler. Başta Rita diye isimlendirir ama daha sonra hatasını anlayıp Susan’a çevirir. Rita orada olmadığı için telefonu kapamak zorunda kalır. Bir süre sonra bu sefer Trish’le telefonda konuşmaktadır. Rita’ya iletmesi için sınavı hakkında detayları aktarır. Bu görüşmede de Rita/Susan hatasını yapar.

Telefon görüşmesi Frank’ın Rita’ya sınava girme fırsatının verilmesi gerektiğini hissettiğinin göstergesidir.

Frank isim değişikliliğini kabullenemez çünkü bu karakterdeki değişimi simgeler. O “Rita” adıyla anıldığı sürece Frank onun ilk gelişinde odasına doldurduğu nefesi (breath of air) hissedecektir.

SAHNE 7 – Rita sınavlarından geçer ama Frank şehirden ayrılmak üzeredir.

1. Frank Avustralya’ya gitmek üzeredir.

2. Yeni kendinden emin Rita ortaya çıkmıştır.

3. Frank Rita’ya hediye olarak elbise verir.

Sahne Rita ile açılır, tekrar sigaraya başlamıştır ve büyük bir kış paltosu giymektedir. Palto aradan zaman geçtiğini ve yılbaşına yaklaşıldığını gösterir. Rita sınavlarından geçmiştir. Frank’a iyi bir öğretmen olduğu için teşekkür etmeye gelmiştir ama Frank’ı eşyalarını paketlerken bulur.

Rita’nın sigara içmesi onun bir parça da olsa eskiye dönüşünü simgeler. Bu sahnede de Rita’nın kendinden emin olduğunu ve kendiyle barışık düzenli bir kadın olmuştur. Konuşması ise daha az kaba olmasına karşın oyunun başındaki haline daha yakındır. Arttık sesini değiştirmenin gerekli olduğunu düşünmemektedir, basit olarak kendisi olacaktır. Üniversite otoriteleri içki problemine cevap olarak Frank’ı iki yıllığına Avustralya’ya gönderirler. Frank bunun esprisini yapmaya çalışır : Avustralyalılar en sevdikleri içkiyi Forster’s Layer ifadesini yanlış telaffuzundan yola çıkarak isimlendirmişleridir. Bu arada Frank bir zamanlar Rita’nın da E.M.Forster’ın adını yanlış telaffuz ettiğine deyinir. Bu sohbetlerinde ilişkilerinde olduğu gibi sıcak konuşmaktadırlar. Ama kesin olan bir şey vardır ki Susan Frank ile Avustralya’ya gitmeyecektir ve bu ilişkilerinde bir sondur.

Rita Frank’a Peer Gynt hakkında çıkan bir sorudan bahseder. O soruya basitçe Frank’tan öğrendiği bilgilere göre cevap vermemiş kendi seçme yeteneğini kullanmıştır. Bu da Frank için en güzel hediyedir. Rita ayrıca kendisini hep yükseltmeye çalışan ona modellik ve öğretmenlik yapan Trish’ten de bahseder.

Frank’ın Avustralya davetinden Rita kaçar. Tiger’ın onu Fransaya davet ettiğini ve annesinin yılbaşı için çağırdığını söyler. Frank ne yapacağını sorduğunda ise : -“Bilemiyorum. Fransaya vea anneme gidebilirim. Bir çocuk bile yapabilirim. Karar vereceğim, ben seçim yapacağım”.

Hem Frank’ın hem de Rita’nın geleceği heyecanlı olabilir ve kesin olarak belli değildir. Frank Avustralya’da yeni bir başlangıç yapabilir. Rita’nın da geleceği belli değildir. Eğitimli olmak sadece onun kaderi için tercih şansını artırmıştır.

Frank hediye olarak Rita’ya elbise verir. Oyunun başında Frank’ın Rita’ya ilgisi kıskançlık olarak görünse de Frank’ın verdiği hediye Rita’nın her kelimesini hatırladığını gösterir. Burada Frank’ın Rita’ya aşık olduğu sonucunu çıkarabiliriz. Rita oyunun sonlarına doğru hep Frank’tan aldığını kendisinin bir şey veremediğinden bahseder. Sonra Rita teşekkür olarak onun için yapabileceği bir şey olduğunu söyler. Frank’ı bir sandalyeye oturtur ve saçlarını kesmeye başlar : -“Şimdi seni 10 yıl gençleştireceğim”.

www.iolpgalerisi.com by Mustafa Baran

Anasayfaya Dön