Bugün dünyadaki çoğu dil sadece konuşma
formundadır. Yazıları icat edilememiştir. Mağara resimleri 20.000 yıl önceden,
kil işaretler 10.000 yıl önceden olabilmektedir ama alfabetik düzendeki yazının
başlangıcı 3.000 yıl öncesidir.
İlk yazılar için taşlar ve kaya tabletler
kullanıldığı için günümüze kadar kalabilmişlerdir.
Resimyazı (Pictograms)
ve İşaretyazı (Ideograms) :
Mağara resimleri özel bir dilsel mesaj
içermez. Sanatın bir kolu olarak görülebilir sadece. Eğer bir resmin standart
bir anlamı varsa buna “Pictogram” denir. Burada ana
nokta bu resim herkes için aynı anlamı taşımalı ve çizimler birbirine
benzemelidir. Bir resim yazının zamanla daha basit bir sembol haline
dönüşmesiyle yorumları artarsa buna “Ideogram” denir.
Mesela güneş (pictogram) çizimi sadeleşerek “güneş”,
“ısı”, “gün ışığı” şeklinde yorumlanabilir. Daha çok resmi andıran çizimler Pictogram, daha soyut, şekilsel çizimler Ideogram’ dır. Bir anahtar şekli altında yazıyla açıklaması
olmadığı zaman her ikisi de sayılabilir. Modern resimyazıların dili
bağımsızdır. Yazı bu şekillerin zamanla değişimiyle oluşmuş olabilir. Sembol
zamanla değişerek harf halini almıştır.
Bir kelime ifade eden işaretler (Logograms) :
Bugünkü Irak’ın güneyinde 5000 yıl önce
yaşamış olan Sümerler ilk yazıyı kullananlardır. Sembollerindeki keskin
kenarlardan yazılarına “çivi yazısı (cuneiform)” adı
verilmiştir. Çivi yazısı şekilleri tam olarak hangi soyut veya somut varlığı
ima ettiği hakkında ipucu vermez, yani bu yönüyle “pictogram”
ve “ideogram”lardan farklılardır ve modern yazıya
daha yakındırlar. Bu nedenle ilk yazı sistemi Sümerler tarafından
kullanılmıştır.
Çin’de logogram
diliyle hala modern bir yazı dili vardır. Birçok Çin yazı sembolleri yada
karakterleri konuşma dilinin seslerini değil de kelime anlamlarını temsil
etmektedir. Bunun bir avantajı 2 farklı lehçede Çinli konuşarak anlaşamaz ama
yazı dilinde anlaşabilir. Çin yazısı 3000 yıllık geçmişiyle daha birçok
avantaja sahiptir. Ana dezavantajı ise bu yazı sembollerinin 2000 karakterden
fazla olmasıdır.
Rebus yazısı :
Bu yazı türünde bir varlığın sembolü o
varlığın konuşmadaki sesinin sembolü olarak alınır. O sembol aynı sese sahip
bütün kelimelerde kullanılır. Hecelerin yazıdaki değerleri alfabe ile değil
semboller ile karşılanır.
Heceli (Syllabic)
Yazı :
Heceli yazı bugun
kullanılmamaktadır. Ama modern Japonca bu dil kullanılarak yazılabilir.
19.yüzyılda Sequoyah adında bir Kızılderili, Cherokee Kızılderilileri için konuşma dillerini yazıya
dökmek için bu dili hazırlamıştır. Bu dilin şekilleri konuşma dilindeki
heceleri ima eder ama yazıda sesli ve sessiz harflerin birleşimi söz konusu
değildir.
Mısır ve Sümer yazı sistemlerinin, konuşma
dilindeki hecelemeyi karşılayacak “logographic”
sembollerden oluştuğu bilinir. Ama hecesel yazı 3000 yıl önce ilk kez Fenike
(bugünkü Lübnan) dilinde karşımıza
çıkar. Kullandıkları birçok sembolü de Mısırlılardan almışlardır.
Alfabe Yazısı :
Alfabetik yazıda her harf basit bir sesi
gösterir. Arapça ve İbrani’ce gibi Sami dillerinin kökü buna dayanır. Bu
dillerin alfabeleri modern halleriyle bile büyük bir çoğunlukla sessiz
harflerden oluşmaktadır. Fenike yazısından gelen bu ilk alfabe türü dünyada
bulunan bütün alfabelerin genel kaynağıdır. Yunanistan’dan batıya ve
Hindistan’dan doğuya değişerek yayılmıştır.
Yunanlılar aldıkları alfabeye sesli harf
sembollerini eklemişlerdir. A(alfa), b(beta) şeklinde yeni bir alfabe
düzenlemişlerdir. Modern alfabenin yaratıcıları hecesel yazı sistemini Fenike’lilerden alarak yeni bir sistem oluşturan Yunanlılardır.
Yunanlılardan alfabe Roma üzerinden
Avrupa’ya geçer. Slav dillerinin konuşulduğu Doğu Avrupa’da yine değişen bu
alfabeye İslav (cyrillic) alfabesi adı verilir.
Rusların bugun kullandıkları alfabenin kökü buraya
dayanır.
Modern Avrupa Alfabesi sırasıyla Mısır,
Fenike, Yunan ve Roma halinde gelişimini sürdürmüştür.
Yazılı İngilizce :
Eğer alfabe basit bir ses ve sembolün
benzemesiyse İngilizce’de yazılı ve sözlü dildeki farkın nedeni nedir?
Bu sorunun cevabı İngilizce yazısının
tarihsel etkileşimlerinde aramalıyız. Yazılı İngilizce’nin telaffuzu 15.yüzyıl
İngiltere’sinde tanıtılır. Yazı dilinde kelimeleri temsil eden bazı
düzenlemeler alınırken Fransızca ve Latin dillerinden çıkarıldı. Dahası bu yeni
dili ilk yayanlar İngilizce telaffuzu tam başaramayan Alman konuşmacılardı.
Diğer bir gerçek 15.yüzyıldan beri İngilizce’nin konuşma dili önemli
değişikliklere uğradı. Bu gerçeğe ek olarak eski yazılı İngilizce’deki birçok
kelime 16.yüzyıldaki telaffuz reformları sonucu yeniden düzenlendi. Bütün bu nedenlerden
dolayı yazılı İngilizce ile konuşma dilinin İngilizce’si farklılaştı.
www.iolpgalerisi.com by Mustafa Baran