Morfoloji (dilde şekilbilgisi) :
Birçok
dilde, basit bir kelime olarak görünen semboller kelime benzeri birçok elementi
içerebilirler. Örneğin Swahili dilinde “nitakupenda”, İngilizce’deki “I will
love you” cümlesiyle aynı
anlamdadır. Yani Swahili dilindeki yazılışı basit bir
kelimeden ibaret değildir: ni – ta – ku – penda
I
– will – you – love
Görülüyor ki Swahili
dilindeki kelimeler İngilizce’deki kelime yapısından farklı. Bununla beraber,
diller arasında bazı benzerlikler vardır, aynı mesajı yollamakta kullanılan
benzer elementler... Bu tür benzerlikleri ve farklılıkları araştırıp inceleyen
bilime “morphology” adı verilir. 19.yüzyılın
ortalarına kadar biyolojide kullanılan bu kelime daha sonra dillerdeki
elementlerin analizini yapan bilim dalına da verilen ad oldu. “Element” olarak
anlattığımız kelimelere de “morphemes” diyebiliriz.
Morphemes :
İngilizce’de basit bir “talk” elementinden
“–s, -er, -ed, -ing”
ekleriyle “talks, talker, talked, talking” şeklindeyeni kelimeler üretilebilir. Butün
bunlara “morphemes” denir. Morphemes’in
anlamı anlamı olan veya dilbilgisinde görevli olan en
küçük yapı taşıdır. Örneğin, “tourists” kelimesi 3 morphemes içerir: Tour-ist-s.
Free and Bound Morphemes :
Free Morphemes : Basit
bir kelime olarak tek başına anlamlı kalabilen morfemlerdir. E.g. : open, tour...
Bound Morphemes : Tek
başına anlamı olmayan basit bir kelimeyle kullanılan eklerdir. E.g. : re-, -ist, -ed, -s..... Gerçekte bütün
“affixes” ekleri birer morfemdir. “bağlı morfem”lerle
kullanıldıklarında “serbest morfemlere”, “stem” adı
verilir. Örneğin:
Undressed : un
– dress – ed
Prefix-stem-suffix
(bound)-(free)-(bound)
Ama İngilizce’deki “receive,
reduce, repeat”
kelimelerindeki “re-” eki bağlı morfem olarak sayıldığında “-ceive, -duce, - peat” elementleri bağımsız morfem olarak görülemez. Bunlara
“bound stems”, care, dress gibi elementlere de “free stems” denir.
Free Morphemes :
Bağımsız morfemler ikiye ayrılır :
1.Lexical Morphemes : isimler, sıfatlar, fiiller. E.g. : boy, man, house, tiger,
sad, yellow, sincere, look, open, break... Bunlara “open class of words” denir.
2.Functional Morphemes : zamirler, articles, prepositions, conjunctions e.g. :
and, but, when, on, because, near, above, the, that,
it.... Bunlara yenileri eklenemeyeceğinden “closed class of words” denir.
Bound Morphemes :
Bağlı morfemlerde ikiye ayrılır :
1.Derivational Morphemes : Bir kelimeden başka bir kelime üretmek için
kullanılan morfemlerdir. E.g. : care-ful, care-less, fool-ish, bad-ly,
pay-ment....
2.Inflectional Morphemes : Yeni kelime üretmek için kullanılmayan ama
dilbilgisi kuralları için gerekli olan morfemlerdir. Bunlar sadece 8
tanedirler. :
Jim’s : “-’s” (possessive).
Sisters : “-s” (plural).
One likes : “-s” (3rd
person present singular)
Is laughing : “-ing” (present participle)
Has taken : “-ed, -en” (past and past participle
tenses).
Loudest, quiter than : “-est”, “-er” (superlative, comparative)
Morphological Description :
“The girl’s wildness shocked the teachers”
cümlesinin morfolojik çözümü şöyledir :
The girl -’s wild -ness shock -ed the teach -er
-s
(func) (lex) (inf) (lex) (deriva) (lex) (inf) (func) (lex) (deriva) (inf)
Lexical
Free
Functional
Morphemes
Derivational
Bound
Inflectional
Morphs and Allomorphs :
“morphs” gerçek
morfemler üreten elementlerdir. E.g : cat-s
kelimesinde iki “morph” vardır.
Bazı özel durumlarda bu durumdan farklı
şekilde üretilen morfemlerin eklerine “allomorps” adı
verilir. E.g : sheep+plural
(zero-morph – sheep+Ø): sheep , man+plural : men veya go+past : went
(morph-level)...
Bazı kelimelerin çoğul hallerinde gelen
ekler :
Dogs : “-s”, oxen : “-en”, deer : “Ø”, judges : “-es”, curricula : “-a”.
www.iolpgalerisi.com by Mustafa Baran